16-19 Μαΐου 2024

20η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης

 

Στις 16 Μαΐου 2024 ξεκίνησε η γιορτή του βιβλίου, η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης. Η λέσχη ανάγνωσης "DE PROFUNDIS" δεν θα μπορούσε να λείπει από ένα τέτοιο γεγονός. Τα περισσότερα μέλη της λέσχης είναι φανατικοί επισκέπτες της Έκθεσης και παρακολουθούν κάθε χρόνο πολλές από τις εκδηλώσεις της. Έτσι και φέτος, 10:00 με 22:00 δώσαμε το παρόν. Περπατήσαμε ανάμεσα στους πάγκους των εκδοτικών, συνομιλήσαμε με ανθρώπους του βιβλίου, παρακολουθήσαμε παρουσιάσεις βιβλίων ή συναντήσεις με συγγραφείς, βρεθήκαμε με φίλους και συζητήσαμε για τα όσα μας έκαναν εντύπωση ή τα άλλα που μας ξένισαν και φυσικά, πραγματοποιήσαμε και τη συνάντηση της λέσχης μας για τον μήνα Μάιο. Για όλα αυτά κρατήσαμε σημειώσεις, βγάλαμε φωτογραφίες και θα προσπαθήσουμε να σας τα μεταφέρουμε.

Η 20η Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης είχε ως τιμώμενη χώρα τη Σάρτζα, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Και ενώ με το πρώτο άκουσμα μοιάζει να έχει ενδιαφέρον, αν ψάξει κανείς τη λογοτεχνία τους βλέπει ότι δεν υπάρχουν βιβλία τους μεταφρασμένα στα ελληνικά. Εδώ που τα λέμε, δεν βρήκαμε ούτε στα αγγλικά πολλά. Πέρα, λοιπόν, από το εκπληκτικό περίπτερο που έστησαν μέσα στην Έκθεση, τις γυναίκες με τις μαντήλες που σχεδίαζαν ακατάπαυστα με henna σχέδια στα χέρια των επισκεπτριών και τις χειροποίητες κούκλες, η επιλογή της συγκεκριμένης χώρας μάλλον βασιζόταν στην πολιτική και όχι στη λογοτεχνία. 

Πέρα, όμως, από τη λανθασμένη - κατά την ταπεινή μας άποψη - επιλογή τιμώμενης χώρας και η ίδια η Έκθεση μας φάνηκε υποτονική. Δεν φιλοξενήθηκαν πολλοί ξένοι συγγραφείς, δεν υπήρξαν εκδηλώσεις με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ενώ συνήθως τρέχαμε από εκδήλωση σε εκδήλωση, και κάποιες φορές, μάλιστα, δεν μπορούσαμε να αποφασίσουμε σε ποια από τις δύο, τρεις που έπεφταν την ίδια ώρα πρέπει να παρευρεθούμε... φέτος, είχαμε μεγάλα κενά. Τα γεμίσαμε, όμως, με συντροφιές, συζητήσεις, σουλάτσο και αγορές βιβλίων. 

Οι περισσότερες από τις εκδηλώσεις που παρακολουθήσαμε πραγματοποιήθηκαν το Σάββατο και την Κυριακή, γιατί κακά τα ψέματα, η Παρασκευή είναι μία δύσκολη μέρα για όσους εργάζονται. Το Σάββατο, λοιπόν, στην αίθουσα "ΔΙΑΛΟΓΟΣ" μας μίλησαν για τη μετάφραση των βιβλίων και τα δικαιώματα των συγγραφέων και των εκδοτικών οίκων. Η κα Ρώσσογλου, ο κ Μελετιάδης, η κα Λιακοπούλου και η κα Σταθοπούλου παρέθεσαν τις δυσκολίες που έχει η διαδικασία της μετάφρασης, ποια είναι τα βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν για να μπορέσει ένα βιβλίο να μεταφραστεί σε άλλες γλώσσες, για τα ειδικά προγράμματα επιχορήγησης από το Goethe Institut και το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος. 

Στο "ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ" στη συνέχεια, και οι κυρίες Μιχαλοπούλου, Γρηγοριάδου, Μπεϊόγλου, μέσα από δύο βιβλία των εκδόσεων ΙΚΑΡΟΣ, μίλησαν για τη σπουδαιότητα της γυναικείας φωνής στη λογοτεχνία. Ακόμη, όμως, κι εκείνες δεν μπόρεσαν να συμφωνήσουν στο αν υφίσταται ο όρος "γυναικεία λογοτεχνία". "Η Μοναχοκόρη" - που ήταν και το βιβλίο της λέσχης μας για τον μήνα Μάιο -  και οι "Άδειες Ντουλάπες" ήταν τα δύο βιβλία που έδωσαν το έναυσμα για αυτή τη συζήτηση. Θα μπορούσε ένας άντρας συγγραφέας να μιλήσει για τη μητρότητα; Θα μπορούσε ένας άντρας συγγραφέας να αποδώσει σε βάθος όλους τους ρόλους της γυναίκας; Πιθανότατα όχι. Όμως, αντιστρέφοντας το ερώτημα... Θα μπορούσε μία γυναίκα να μεταφέρει πιστά τα άγχη των προτύπων που επιβάλλει η σημερινή κοινωνία σε έναν άντρα; Δεν θα απαντηθούν ποτέ αυτά τα ερωτήματα και κατά την ταπεινή μας γνώμη πάντα, αυτός ο διαχωρισμός υποβιβάζει τη λογοτεχνία που γράφεται από γυναίκες. Η λογοτεχνία είναι μία, με πολλές διαφορετικές οπτικές, με διαφορετικά συναισθήματα, με διαφορετικό αποτύπωμα. Ας σταματήσουμε να βάζουμε ταμπέλες, κι ας αφεθούμε στο χάδι της κάθε ιστορίας.

Το 2024 είναι το έτος Κάφκα και ο ιδιαίτερος αυτός συγγραφέας δεν θα μπορούσε να λείπει από μία Έκθεση Βιβλίου. Στην αίθουσα "COSMOS" οι ομιλητές προσπάθησαν να οριοθετήσουν το "Τοπίο του Κάφκα". Ο Στέλιος Βραχνής, σκηνοθέτης, μας μίλησε για τη δική του ανάγνωση των έργων του Τσέχου συγγραφέα, για τον τρόπο που επεξεργάστηκε το "Γράμμα στον πατέρα". Χαρακτήρισε το έργο του Κάφκα κατεξοχήν πολιτικό, άχρονο - καθώς μπορεί να σταθεί σε οποιαδήποτε εποχή - και άτοπο - καθώς οι καταστάσεις που βιώνουν οι ήρωες θα μπορούσαν να συμβούν οπουδήποτε. Δεν είναι τυχαίο ότι όταν ο Πρίμο Λέβι μετέφραζε τη Δίκη είπε πως βίωνε τη δική του "ΔΙΚΗ" στο Άουσβιτς. Σε αυτή τη συνάντηση μάθαμε ότι πέρα από τις νουβέλες και τα μυθιστορήματα, ο Κάφκα έχει γράψει κι ένα - και μοναδικό - θεατρικό έργο, το "Ο Φύλακας του Τάφου". Ηθοποιοί της ομάδας Θέατρο - Πρόταση διάβασαν αποσπάσματα. Μία εκδήλωση χωρίς χαρτιά στα χέρια, με ομιλίες που βγήκαν από την ψυχή. Και ίσως έτσι θα έπρεπε να είναι όλες οι ομιλίες, καθώς είναι πιο ουσιαστικές. 

Κι επειδή ο Κάφκα δεν ήταν μόνο συγγραφέας αλλά είχε και μεγάλο πάθος για το σχέδιο - "Εγώ, κορίτσι μου, υπήρξα μεγάλο ταλέντο στο σχέδιο", έγραφε το 1913 στην αιώνια αρραβωνιαστικιά του Φελίτσε Μπάουερ - δημιουργήθηκε μία ειδική αίθουσα που φιλοξένησε την έκθεση αφίσας "KOMPLETT KAFKA", δίνοντάς μας την ευκαιρία να βυθιστούμε εικονικά στον μυστηριώδη κόσμο των μυθιστορημάτων του. 

Στην αίθουσα "ΔΙΑΛΟΓΟΣ" πραγματοποιήθηκε μία ενδιαφέρουσα συζήτηση για την προώθηση ανερχόμενων συγγραφέων στην Ευρώπη, μέσα από το EUPL. Τέσσερις νικητές του βραβείου, η Martina Vidaic από την Κροατία (2023),η Ολλανδέζα Marente de Moor (2014), η Bianca Bellava από την Τσεχία (2017) και ο Ιταλός Giovanni Dozzini (2019) μας μίλησαν για τη δική τους εμπειρία. Και οι τέσσερις παραδέχτηκαν πως το βραβείο αυτό τους άλλαξε τη λογοτεχνική τους υπόσταση, καθώς μεταφράστηκαν σε πάρα πολλές γλώσσες. Ο κύριος Dozzini είπε χαρακτηριστικά ότι πριν το βραβείο δεν έχαιρε μεγάλης αναγνωσιμότητας ούτε στην Ιταλία. Μέσα από το EUPL ήρθαν σε επαφή με πολλούς συγγραφείς, με νέους αναγνώστες και παραδέχτηκαν πως το χρηματικό ποσό που συνοδεύει το βραβείο ήταν απόλυτα ικανοποιητικό. 

Οι δύο μεγαλύτερες - αν ευδοκιμεί αυτός ο όρος - εκδηλώσεις του Σαββάτου ήταν του Ιταλού συγγραφέα, Fabio Stassi και του Γερμανού Sebastian Fitzek. Στην ίδια αίθουσα, στην αίθουσα "ΓΙΩΡΓΟΣ ΙΩΑΝΝΟΥ", είδαμε τις πολυπληθέστερες εκδηλώσεις της φετινής Έκθεσης Βιβλίου. Πρώτος ο  Ιταλός Fabio Stassi. Αυθόρμητος, απλός, προσιτός και με άμεσο χιούμορ μας μίλησε για το πως αντιμετωπίζει την επιτυχία που έχουν τα βιβλία του σε τόσες χώρες (βλ. Η Χαμένη Αναγνώστρια), για τον τρόπο που συλλαμβάνει μία ιδέα και πώς αυτή εξελίσσεται σιγά σιγά σε μία ιστορία. Μας εκμυστηρεύτηκε ότι γράφει μέσα στο τρένο, την ώρα που πηγαίνει ή επιστρέφει από τη δουλειά, καθώς είναι τουλάχιστον μία ώρα μακριά από το σπίτι του και δεν του αρέσει η οδήγηση. "Τα μυστικά στα βιβλία μου δεν είναι: Ποιος είναι ο δολοφόνος; Όχι. Είναι η μοναξιά, η κατάθλιψη, κλπ. Τα δικά μου ερωτήματα είναι: Γιατί αυτοκτόνησε ο τάδε; ή Γιατί έπαθε κατάθλιψη ο δείνα", είπε μεταξύ άλλων. Στην ερώτησα του κοινού: "Είστε ο Βίντσε Κόρσο, ο κεντρικός σας ήρωας;" απάντησε: "Προσπάθησα να τον κάνω διαφορετικό από εμένα. Τον είχα φανταστεί σαν τον Ζεράρ Ντεπαρντιέ. Σιγά σιγά όμως, εξελίχθηκε, άλλαξε κι άρχισε να μου μοιάζει περισσότερο. Κι όπως βλέπετε, εγώ δεν έχω καμία σχέση με τον Ντεπαρντιέ". Μίλησε, επίσης, και για τη δύναμη της ανάγνωσης και για τη γραφή. Είπε χαρακτηριστικά: "Το να διαβάζεις είναι μία καθαρά πολιτική πράξη, μία ανταρσία. Η γραφή από την άλλη είναι μνήμη, ένα είδος προστασίας της μνήμης. Όταν καίνε βιβλία, ουσιαστικά θέλουν να κάψουν τη μνήμη". Τέλος, με έναν αρκετά ποιητικό τρόπο, αναφέρθηκε στην επίδραση που έχουν οι ειδήσεις και η καθημερινότητα στα γραπτά του. "Η αλλαγή της καθημερινότητας αλλάζει τη μετεωρολογία της αφήγησης. Όλη αυτή η σκοτεινιά της εποχής μας με έκανε να αλλάξω τη Ρώμη, να την κάνω μουντή και βροχερή".

Ακολούθησε ο Sebastian Fitzek, συγγραφέας των μεγαλύτερων αστυνομικών best sellers. Παρακολουθούμε την ΔΕΒΘ από το 2015, αλλά πρώτη φορά είδαμε τόσο πολύ κόσμο να πλημμυρίζει μία αίθουσα. Άνθρωποι όλων των ηλικιών - και πάρα πολλοί νέοι - κάθονταν στο πάτωμα ή όρθιοι, προκειμένου να συναντήσουν τον αγαπημένο τους συγγραφέα. Ο Fitzek ήταν το ίδιο απλός και προσιτός, με διαφορετικό είδος χιούμορ. Πολλά από όσα είπε είχαν μεγάλο ενδιαφέρον, αλλά αυτό που εντυπωσίασε ήταν όταν μας μίλησε για τον διαστροφικό τρόπο που αντιμετωπίζει ακόμη και τις πιο απλές καταστάσεις. Ένας απλός θόρυβος μέσα στο σπίτι, τη νύχτα, μετατρέπεται αμέσως για εκείνον σε μία ιστορία τρόμου. Άνθρωποι δολοφονούνται στο διπλανό σπίτι, ο κηπουρός που συναντά το πρωί είναι ο κατά συρροήν δολοφόνος με το ψαλίδι, κλπ. Ο Αλέξανδρος Μυροφορίδης, που είναι μία κινητή βιβλιοθήκη της αστυνομικής λογοτεχνίας, του έθεσε πολύ ωραία ερωτήματα και βοήθησε ώστε να γίνει μία ενδιαφέρουσα συζήτηση κι όχι μία ακόμη πανεπιστημιακή διάλεξη. Στην ερώτηση, αν υπάρχει διαχωρισμός της κλασικής μυθοπλασίας από την αστυνομική, απάντησε: "Ένα καλό βιβλίο θα βρει πάντα το κοινό του". Όταν ρωτήθηκε για τον τρόπο που δημιουργεί τις ιστορίες του είπε: "Πρέπει πάντα να υπάρχει ένα πλάνο όταν ξεκινάς να γράφεις. Όμως... Ενώ ξεκινάω νομίζοντας ότι γνωρίζω που θέλει να πάει η ιστορία μου, στην πορεία οι ήρωες αποκτούν λόγο και αλλάζουν το ρου της ιστορίας". Όπως μας είπε, εμπνέεται από βιβλία που έχει διαβάσει, από φιλμ και φυσικά από την πραγματικότητα. Αν και είναι ξεχωριστό το ύφος γραφής του, με μικρά κεφάλαια και συνεχόμενη αλλαγή της οπτικής, ο ίδιος μας είπε ότι δεν έχει κάποιο μάνιουαλ γραφής. Αξίζει, ίσως, να πούμε ότι η ουρά που σχηματίστηκε στο stand των εκδόσεων ΔΙΟΠΤΡΑ για μία υπογραφή έφτανε μέχρι την έξοδο του περιπτέρου και τελείωσε όταν έκλεισαν οι πόρτες της Έκθεσης. Αν μη τι άλλο, ήταν μία πρωτόγνωρη εμπειρία.

Το Σάββατο έκλεισε με την Ισραηλινή συγγραφέα Hila Blum και το βιβλίο της, "Πώς να αγαπάς την κόρη σου", από τις εκδόσεις GUTENBERG. Η συζήτηση επικεντρώθηκε στην επίδραση που είχε στη συγγραφέα η γέννηση της κόρης της, οι ανησυχίες της για τον τρόπο που θα μεγαλώσει, στο πώς μεγάλωσε εκείνη, η μητέρα της και η γιαγιά της, τις κοινωνικές διαφορές κάθε εποχής. Ίσως να έφταιγε η κούραση της ημέρας, ίσως ότι οι δύο προηγούμενοι συγγραφείς ήταν ιδιαίτερα επικοινωνιακοί, ίσως να έφταιγε και η ίδια που έβρισκε όλες τις ερωτήσεις του κοινού δύσκολες και απαντούσε σχεδόν μονολεκτικά... το σίγουρο είναι ότι δεν φύγαμε με τις καλύτερες εντυπώσεις από την αίθουσα "COSMOS". 

Την Κυριακή, η αγάπη και το ενδιαφέρον μας για τον Κούντερα μας οδήγησαν στην αίθουσα "ΔΙΑΛΟΓΟΣ", όπου πραγματοποιήθηκε η εκδήλωση: "Πράγα, ένα ποίημα που χάνεται και ογδόντα εννέα λέξεις", από τις εκδόσεις ΕΣΤΙΑ. Πρόκειται για ένα δοκιμιακό έργο, όπου ο συγγραφέας μας περιγράφει τη δική του Πράγα. Ποιο είναι το όριο της Ευρώπης, ρωτάει ο Κούντερα. Τι είναι η εθνική ταυτότητα; Μας μιλάει για τον τσέχικο μοντερνισμό, για την τσέχικη αναγέννηση, για μουσικούς και συγγραφείς, για ανθρώπους που τον επηρέασαν. Οι ογδόντα εννέα λέξεις που περιέχονται στο ίδιο βιβλίο είναι ουσιαστικά ένα γλωσσάρι της Κουντεριανής σκέψης. Ανάμεσα στα τόσα ενδιαφέροντα που ειπώθηκαν, μας μίλησαν και για την εμμονή του Κούντερα για τις μεταφράσεις των βιβλίων του - "Η καλά μετάφραση είναι η πιστή μετάφραση", έλεγε άλλωστε - καθώς και για την κόντρα του με τον Βάτσλαβ Χάβελ.  Ο Χάβελ δεν έφυγε ποτέ από τη χώρα του κι έγραφε πάντα στα τσέχικα. Πίστευε στη "Δράση μέσα από τη Δράση". Σε αντίθεση με τον Κούντερα, που έφυγε, έζησε στο Παρίσι κι έγραφε στα γαλλικά. Κι όμως,  ακολουθώντας ένα διαφορετικό δρόμο, τη "Δράση μέσα από τη Γραφή", κατάφερε να κάνει ορατή τη μικρή του χώρα σε όλον τον κόσμο. Και όπως ήταν αναμενόμενο, μία καλή παρουσίαση οδηγεί σε πωλήσεις. Κι έτσι το νέο βιβλίο της ΕΣΤΙΑΣ μπήκε στην τσάντα αγορών των μελών της λέσχης μας.

Στη συνέχεια, μεταφερθήκαμε στη διπλανή αίθουσα - αίθουσα ΒΑΒΕΛ - για να συναντήσουμε τον Ζουφλί Λιβανελί, τον τούρκο συγγραφέα. Με συνομιλητή τον Γιώργο Σκαμπαρδώνη, αγαπητό συγγραφέα στη Θεσσαλονίκη, ήταν αναμενόμενο ότι θα έχει πολύ κόσμο, όπως κι έγινε. Δυστυχώς όμως, η διοργάνωση δεν ήταν σωστά προετοιμασμένη για αυτό. Η αίθουσα αποδείχτηκε μικρή, δεν υπήρχαν αρκετά ακουστικά - ακόμη και οι ομιλητές αναγκάστηκαν να πάρουν από το κοινό ακουστικά - με αποτέλεσμα ο συγγραφέας να μιλήσει αγγλικά και όχι στη γλώσσα του, και όσοι δεν γνώριζαν αγγλικά αποχώρησαν από την αίθουσα. Πέρα όμως από αυτή τη δυσκολία, η συζήτηση ήταν ενδιαφέρουσα. Μίλησε για το νέο του βιβλίο από τις εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗ, "Στη Ράχη της Τίγρης", για τη σχέση του με την πόλη της Θεσσαλονίκης, για την αντίδραση που είχε η επιλογή του να γράψει αυτό το βιβλίο στη χώρα του. 

Ακολούθησαν και κάποιες άλλες παρουσιάσεις στις οποίες παραβρέθηκαν τα μέλη της λέσχης "DE PROFUNDIS", όμως δεν μας ενθουσίασαν και για αυτόν τον λόγο δεν τις καταγράφουμε. Για εμάς η ΔΕΒΘ έκλεισε με τον καλύτερο τρόπο. Με τη συνάντηση της λέσχης μας για τον μήνα Μάιο, κάτω από τα δέντρα, στο καφέ που βρίσκεται δίπλα στα περίπτερα. Μέσα στην ατμόσφαιρα της Έκθεσης, που ακόμη κι αν τη βρήκαμε υποτονική, είναι πάντα μία γιορτή. Είναι ένα γεγονός σημαντικό για τους ανθρώπους του βιβλίου και θα είμαστε κάθε χρόνο εκεί.