Συνάντηση Μαρτίου 2023

Η Υπόσχεση, Ντέιμον Γκάλγκουτ, εκδόσεις ΔΙΟΠΤΡΑ

Πιστή στο μηνιαίο ραντεβού της, η λέσχη ανάγνωσης "DE PROFUNDIS", συναντήθηκε την Τρίτη 7 Φεβρουαρίου, στο ζεστό πατάρι του Alte Fablon, για να συζητήσει το βιβλιό του Ντέιμον Γκάλγκουτ, "Η Υπόσχεση". Ένα βιβλίο που μας μετέφερε στη Νότια Αφρική, στην περιοχή της Πρετόρια και μας δημιούργησε έντονα συναισθήματα.

Σε κάθε μας συνάντηση το βιβλίο αποτελεί αφορμή για μία πιο ενδελεχή έρευνα της λογοτεχνίας της χώρας - ηπείρου που μελετάμε, στην προκειμένη περίπτωση της Ν. Αφρικής. Η Εύη - μέλος της λέσχης - μας παρουσίασε την ιστορία της λογοτεχνίας της Ν. Αφρικής. Μας μίλησε για τα δύο σημαντικά ρεύματα, αυτό της γενιάς των '30 και αυτό της γενιάς των '60, καθώς και για τις επικρατούσες γλώσσες γραφής, δηλαδή τα αφρικάανς και την αγγλική. Από άρθρα και μελέτες κατανοήσαμε καλύτερα την ιστορία του Απαρτχάιντ, μάθαμε την ιστορία του ελληνικής καταγωγής Δημήτρη Τσαφέντα, που αναφέρεται στο βιβλίο, καθώς και τη σημασία της λέξης swart: swart gevaar, δηλαδή "μαύρη απειλή", η οποία βρισκόταν σε όλες τις πολιτικές συζητήσεις της εποχής. 

Το βιβλίο του Γκάλγκουτ έχει δύο άξονες. Ο πρώτος, πιο φανερός, είναι η ιστορία της οικογένειας  Σουάρτ και ο δεύτερος, που τρέχει παράλληλα στο φόντο, αφορά στην πάλη λευκών και μαύρων στη Ν. Αφρική. Η μητέρα της οικογένειας πεθαίνει. Λίγο πριν τον θάνατό της ζητάει από τον σύζυγό της να της υποσχεθεί ότι θα δώσει στη μαύρη υπηρέτρια που την πρόσεχε το σπίτι που κατοικεί. Εκείνος το υπόσχεται αλλά δεν κρατά τον λόγο του. Δεν θα μπορούσε, άλλωστε, γιατί μέχρι και την εποχή που πεθαίνει και ο ίδιος, οι μαύροι δεν μπορούσαν να έχουν στην κατοχή τους γη. Την υπόσχεση αυτή άκουσε η μικρή κορή - η πιο ευαίσθητη και με αίσθηση του δικαίου - και απαιτεί κάθε φορά, σε κάθε κεφάλαιο που ισοδυναμεί με έναν θάνατο, να ικανοποιηθεί η επιθυμία της μητέρας της. Αυτή η υπόσχεση, όμως, είχε κι άλλη μία ανάγνωση, πιο βαθιά. Είναι, ουσιαστικά, η υπόσχεση που δόθηκε στη Ν. Αφρική μετά το Απαρτχάιντ, η οποία δεν εφαρμόστηκε όπως θα έπρεπε. Βλέπουμε τη Σαλομέ - και μέσα από αυτή όλους τους νοτιοαφρικανούς - να αποκτά σιγά σιγά κάποια δικαιώματα. Να παρευρίσκεται στις κηδείες της οικογένειας, ενώ πριν δεν μπορούσε. Να μπαίνει στο αυτοκίνητο μαζί με τα αφεντικά της. Πουθενά, όμως, δεν τη βλέπουμε να μιλά. Δεν έχει λόγο, δεν έχει δύναμη, δεν υπάρχει καμία ισότητα. Η θέση της/τους συνεχίζει να είναι μειονεκτική. 

Κάθε κεφάλαιο έχει το όνομα των τεσσάρων άλλων μελών της οικογένειας της Αμόρ, της μικρής κόρης. Κάθε κεφάλαιο είναι και μία κηδεία που αναγκάζει τα μέλη να συνυπάρξουν, κάτι που φαίνεται να τους είναι δυσάρεστο. Η Αμόρ εξελίσσεται ως ηρωίδα μέσα από τα κεφάλαια που προταγωνιστούν τα υπόλοιπα μέλη. Η μητέρα, ο πατέρας, η αδελφή, ο αδελφός. Δεν υπάρχει κεφάλαιο αφιερωμένο σε εκείνη. Ούτε κηδεία. Στον πρώτο θάνατο, αυτό της μητέρας της, η Αμόρ έχει έμμηνο ρύση. Στον τελευταίο, του αδελφού, εμμηνόπαυση. Τα μέλη της λέσχης είδαν διάφορους συμβολισμούς σε αυτό. Το πρώτο και το τελευταίο αίμα της οικογένειας, το πρώτο και το τελευταίο αίμα του νοτιοαφρικανικού λαού, ότι ένας κύκλος κλείνει, και ίσως το πιο ποιητικό, ότι αυτός ήταν ένας συμβολικός ο "θάνατος" για την Αμόρ. Το ενδιαφέρον των μελών στράφηκε και στους δευτερεύοντες ήρωες, τον ιερέα, τον ραβίνο, τη θεία, τον άστεγο. Η Μαρία εντόπισε ότι ακόμη και οι ήρωες που εμφανίζονται σε μία μικρή σκηνή έχουν όνομα, ενώ στο τέλος, η Αμόρ ενοχλείται όταν ο γιος της Σαλομέ την αποκαλεί "λευκή κυρία" και όχι με το όνομά της. Κάτι που δείχνει - μέσω των ηρώων πάντα- ότι για τον συγγραφέα είχε κάποια σημασία αυτό. Οι ήρωες του Γκάλγκουτ παλεύουν με τη συνείδησή τους, με τους φόβους τους, τα πάθη τους, τις ενοχές τους. 

Δεν πέρασε, φυσικά, απαρατήρητη η αφηγηματική δεξιοτεχνία του συγγραφέα. Ένας τριτροπρόσωπος - παντογνώστης αφηγητής που παραθέτει τα γεγονότα, ενώ την ίδια στιγμή απευθύνεται στον αναγνώστη ή στους ήρωες. Οι διάλογοι που είναι ενσωματωμένοι στην αφήγηση δεν μπερδεύουν, παρά την απουσία στίξης. Η οπτική γωνία αλλάζει ανά πάσα στιγμή και στην ίδια πρόταση συναντάμε το τρίτο και το πρώτο ενικό  πρόσωπο. Κάποιες φορές το "εμείς" και ο αφηγητής γίνεται μέρος της αφήγησης, και κάποιες άλλες το "εσείς", κάνοντας έτσι και τον αναγνώστη κομμάτι της ιστορίας. Ακόμη και η χρονική μετάβαση, από τη μία στιγμή στην άλλη, είναι αριστοτεχνικά γραμμένη. Φανερή είναι και η κινηματογραφική τεχνική του zoom in και zoum out. 

Ο Ντέιμον Γκάλγκουτ απέσπασε, με το βιβλίο του "Η Υπόσχεση", το βραβείο Booker, το 2021. Ο ίδιος, σε συνέντευξή του, στο ΒΗΜΑ, αναφέρει: "Είμαι ένα χαοτικό άτομο, καθόλου μεθοδικό, δουλεύω παρορμητικά, ωθούμενος από ασυνείδητα κίνητρα. Η "Υπόσχεση" προέκυψε συνδυαστικά, από δύο ξεχωριστές κουβέντες που είχα με φίλους μου. Στην πρώτη, άκουσα περιγραφές οικογενειακών κηδειών. Επίπονες, λανθάνουσες, ανομολόγητες συγκρούσεις και, ασφαλώς, απίστευτο κουτσομπολιό. Στη δεύτερη άκουσα όντως την ιστορία μιας υπόσχεσης, ανάλογης του μυθιστορήματος, προς μία μαύρη, φτωχή υπηρέτρια. Σταδιακά, έχοντας αυτά κατά νου, επεξεργάστηκα την ιδέα να γράψω για μια νοτιοαφρικανική οικογένεια με έναν ασυνήθιστο, αντισυμβατικό τρόπο που, όμως, θα ενθουσίαζε κι εμένα τον ίδιο".

Στην επόμενη συνάντηση της λέσχης μας, τον μήνα Απρίλιο, θα συζητήσουμε το βιβλίο του Λεονίντ Αντρέγιεφ, "Η ζωή του Βασίλι Φιβέισκι".